راهنمای والدین فارسی دوم فارسی سوم فارسی چهارم فارسی پنجم فارسی ششم
چرا بچه غلط املایی دارد وقتی کلمه را بلد است؟
فارسی دوم تا ششم ۶ دقیقه مطالعه بروزرسانی ۱۵ مهر ۱۴۰۵
بچه‌ای که «ظهر» را می‌شناسد، معنی‌اش را می‌داند و درست می‌خواندش، ممکن است در دیکته «زهر» بنویسد. این یعنی کلمه را بلد است، ولی شکل نوشتنش را هنوز به خاطر نسپرده. گوش فقط صدا را می‌شنود و در متن کتاب فارسی دبستان از هر هفت کلمه یکی حرفی دارد که صدایش نمی‌گوید کدام شکل را باید نوشت. با تکرار بیشتر درست نمی‌شود؛ شکل همان کلمه را باید جدا تمرین کرد.
«بلد بودن» کلمه دو قسمت دارد
وقتی می‌گوییم بچه کلمه‌ای را بلد است، معمولاً یعنی آن را می‌شنود و می‌فهمد، و وقتی در کتاب می‌بیند درست می‌خواند. دیکته کار سومی می‌خواهد: از روی صدا به شکل برسد.
در خواندن، شکل جلوی چشم است. «صبح» را می‌بیند و می‌خواند؛ لازم نیست یادش باشد اولش «ص» بود یا «س». در دیکته فقط صدای «سُبح» را می‌شنود و باید شکل را از حافظه بیاورد. اگر آن شکل محکم در ذهنش ننشسته باشد، حدس می‌زند، و حدس بچه معمولاً ساده‌ترین حرف است: «س» به‌جای «ص»، «ز» به‌جای «ظ»، «ه» به‌جای «ح».
پس بچه‌ای که خوب می‌خواند و در دیکته غلط دارد، لزوماً بی‌دقت یا کم‌کار نیست. خواندن و نوشتن دو مهارت جدا هستند و دومی دیرتر جا می‌افتد.
داده: در کتاب فارسی چند کلمه این «انتخاب پنهان» را دارند
متن هم‌ترازشدهٔ ۷۴ درس فارسی دوم تا ششم را شمردیم، یعنی همان متنی که دیکته از آن گفته می‌شود (تیتر درس حساب نشد). روی‌هم ۲۲٬۹۷۳ کلمه بود؛ هر بار که کلمه‌ای در متن آمده یک بار شمرده شده و کلمه‌های یک‌حرفی مثل «و» کنار رفتند. بعد کلمه‌هایی را جدا کردیم که دست‌کم یکی از این‌ها را دارند:
- حرفی که هم‌صدای حرف دیگری است: «ث، ص» (صدای س)، «ذ، ض، ظ» (صدای ز)، «ط»، «ح»، «ق» و «غ»
- «ع» و همزه، که در گفتار گم می‌شوند
- تشدید، تنوین، و واوِ «خوا» که نوشته می‌شود ولی شنیده نمی‌شود
۳٬۳۹۱ کلمه، یعنی ۱۴٫۸ درصد، چنین حرفی داشتند. تقریباً از هر هفت کلمه‌ای که بچه در دیکته می‌شنود، یکی را نمی‌شود فقط از روی صدا درست نوشت.
| فارسی دوم | ۱۳٫۳٪ |
|---|---|
| فارسی سوم | ۱۶٪ |
| فارسی چهارم | ۱۵٪ |
| فارسی پنجم | ۱۳٫۹٪ |
| فارسی ششم | ۱۵٫۷٪ |
شمارش همهٔ کلمه‌های متن درس‌ها (تکرارها هم شمرده شده)، بی‌تیتر و بی‌کلمه‌های یک‌حرفی. تعدادها: دوم ۴۰۰ از ۳٬۰۱۴، سوم ۶۹۰ از ۴٬۳۱۵، چهارم ۸۰۵ از ۵٬۳۶۴، پنجم ۸۷۹ از ۶٬۳۴۵، ششم ۶۱۷ از ۳٬۹۳۵.
این سهم از دوم تا ششم زیاد بالا نمی‌رود. چیزی که عوض می‌شود طول متن است: درس‌های پنجم به‌طور میانگین بیش از دو برابر درس‌های دوم کلمه دارند. یعنی بچهٔ پنجمی در هر دیکته با تعداد بیشتری از همین کلمه‌ها روبه‌رو می‌شود، نه با نوع تازه‌ای از آن‌ها.
اگر می‌خواهید بدانید کدام دسته در کتاب بیشتر است، در نوشتهٔ غلط‌های رایج املایی دبستان جدا شمرده‌ایم؛ آنجا «ق» و «غ» اول است.
کلمه‌هایی که صدایشان یکی است و معنایشان نه
سخت‌ترین حالت وقتی است که غلط بچه خودش یک کلمهٔ درست است. ما در همین متن‌ها دنبال کلمه‌هایی گشتیم که اگر حرف‌های هم‌صدا را یکی کنیم، با کلمهٔ دیگری از کتاب یکی می‌شوند. هشت جفت پیدا شد که هر دو شکلشان در کتاب‌های دوم تا ششم آمده:
| شنیده می‌شود | شکل اول | شکل دوم |
|---|---|---|
| «زُهر» | ظهر (بعد از ظهر) | زهر (زهرِ هجر، در شعر) |
| «نَزَر» | نظر (به نظر من) | نذر (گوسفندی که نذر کرده‌ایم) |
| «سید» | صید (از پیِ صید گرگ) | سیّد (سیّد جعفر شهیدی) |
| «قصّه» | قصّه | غصّه |
| «بَهر» | بحر (دریا) | بهر (برای) |
| «هوش» | هوش (به هوش و فهم) | حوش (حول و حوش) |
| «می‌گُزارد» | می‌گذارد (تخم می‌گذارد) | می‌گزارد (سپاس می‌گزارد) |
| «رازی» | راضی | رازی (نام دانشمند) |
جفت «قصّه» و «غصّه» حتی در یک بیت کنار هم آمده‌اند، در شعر «ای وطن»، درس ۶ فارسی ششم. بچه‌ای که «غصّه» را با «ق» بنویسد، کلمهٔ غلطی ننوشته؛ کلمهٔ دیگری نوشته. برای همین این غلط‌ها با «بیشتر دقت کن» درست نمی‌شوند. تنها راهش این است که بچه معنی را به شکل گره بزند.
«می‌گذارد» در درس «کوچ پرستوها»، درس ۲ فارسی چهارم آمده و «می‌گزارد» در «هفت‌خان رستم»، درس ۵ فارسی ششم. بیشتر بزرگ‌ترها هم این دو را با هم قاطی می‌کنند. اگر بچهٔ ششمی شما این را پرسید، جواب کوتاهش این است: «گذاشتن» یعنی چیزی را جایی قرار دادن؛ «گزاردن» یعنی به جا آوردن، مثل نماز گزاردن و سپاس گزاردن.
همین امشب چه کنید
۱. دیکته را که تصحیح کردید، غلط‌ها را دو دسته کنید. دستهٔ اول: حرفی جا افتاده یا اضافه شده («خوشحل»). دستهٔ دوم: حرف هم‌صدا عوض شده («زهر» به‌جای «ظهر»). دستهٔ اول معمولاً از عجله است. دستهٔ دوم یعنی شکل کلمه هنوز در ذهن ننشسته.
۲. برای دستهٔ دوم، کلمه را نشان بدهید، بعد بپوشانید. کلمه را درشت بنویسید، بچه سه ثانیه نگاه کند، کاغذ را برگردانید و بنویسد. ده بار نوشتن از روی کلمه کمتر کمک می‌کند، چون بچه دارد رونویسی می‌کند، نه به یاد آوردن.
۳. هر کلمه را به یک کلمهٔ آشنا وصل کنید. «ظهر» مثل «ظ» در «ظرف ناهار». «نظر» با «منظره» و «نظارت» از یک خانواده است. این کار در پایهٔ چهارم به بعد جواب می‌دهد؛ برای کلمه‌های مهم فارسی چهارم فهرست هم‌خانواده‌ها را جدا آماده کرده‌ایم.
۴. جفت‌های هم‌صدا را با جمله تمرین کنید، نه تنها. «بعد از ظهر آمد» و «زهرِ مار». بچه وقتی جمله را می‌شنود، از معنی می‌فهمد کدام شکل است. در دیکتهٔ واقعی هم کلمه همیشه در جمله گفته می‌شود.
۵. فردا فقط همان کلمه‌ها را دوباره بپرسید. پنج کلمه، دو دقیقه. اگر سه شب پشت هم درست نوشت، از فهرست خط بخورد.
از کجای کتاب شروع کنید
در صفحهٔ هر درس روی سایت، کلمه‌های مهم دسته‌به‌دسته جدا شده‌اند و دستهٔ هر کلمه می‌گوید کدام حرف آن دام است. چند نمونه:
- کلمه‌های مهم درس ۹ فارسی پنجم، «نام‌آوران دیروز، امروز، فردا»، که با «بعد از ظهر» شروع می‌شود
- کلمه‌های مهم درس ۱۵ فارسی چهارم، «شیر و موش»، با «صید» و «صیّاد» و «حول و حوش»
- کلمه‌های مهم درس ۴ فارسی سوم، «آواز گنجشک»
همهٔ درس‌های هر پایه هم در صفحهٔ همان پایه هست، مثلاً درس‌های فارسی چهارم یا درس‌های فارسی سوم.
اگر شب‌ها خودتان وقت گفتن دیکته را ندارید، املاگو متن درس را با صدای کتاب گویا جمله‌به‌جمله می‌خواند، برای نوشتن مکث می‌کند و آخر کار متن درست را نشان می‌دهد تا بچه خودش کلمه‌های غلط را پیدا کند. نصبش رایگان است و درس‌های اول هر پایه هم رایگان‌اند؛ بقیهٔ درس‌ها در نسخهٔ پرو است.
کی نگران شوید
بیشتر بچه‌ها این غلط‌ها را دارند و با تمرین کم می‌شوند. اگر بچه کلمه‌های ساده و بی‌دام را هم مدام غلط می‌نویسد، حرف‌ها را برعکس می‌نویسد، یا بعد از چند ماه تمرین هیچ فرقی نکرده، با معلمش حرف بزنید و اگر لازم شد با یک متخصص مشورت کنید. این نوشته برای غلط‌های معمولِ املاست، نه برای تشخیص.
