کلمات ث، س، ص در املای کلاس دوم: کدام را بنویسیم؟
فارسی دوم ۵ دقیقه مطالعه بروزرسانی ۲ آبان ۱۴۰۵
«ث»، «س» و «ص» در گفتار ما یک صدا دارند، پس بچهٔ کلاس دوم از روی شنیدن نمی‌تواند بفهمد کدام را بنویسد. خبر خوب این است که در کتاب فارسی دوم از هر ده باری که این صدا در کلمه‌ای می‌آید، تقریباً نه بار «س» است. کل کلمه‌های «ص» و «ث» کتاب ۲۲ کلمه است. اگر بچه همین ۲۲ کلمه را بشناسد، بقیه را با خیال راحت «س» می‌نویسد.
چرا بچه «س» و «ص» و «ث» را قاطی می‌کند
«صدا» و «سال» و «مثل» با یک صدا خوانده می‌شوند. معلم هر قدر هم آهسته و شمرده بخواند، صدایی نیست که بچه با آن فرق بگذارد. پس این غلط از حواس‌پرتی نیست. بچه چیزی برای تصمیم‌گرفتن ندارد جز شکل کلمه که قبلاً دیده است.
برای همین تکرار کلمه با صدای بلند کمکی نمی‌کند. چیزی که کمک می‌کند این است که بچه «صدا» را آن‌قدر دیده باشد که «سدا» به چشمش غلط بیاید.
در کتاب فارسی دوم چه دیدیم
متن هم‌ترازشدهٔ ۱۶ درس کتاب گویای فارسی دوم (پایه دوم) را کلمه‌به‌کلمه گشتیم، حدود ۳٬۲۰۰ کلمه. تیترهای «فصل اوّل»، «فصل دوم» و مانند آن را که گوینده می‌خواند کنار گذاشتیم، چون جزو دیکته نیستند. بعد هر بار که کلمه‌ای با «س»، «ص» یا «ث» آمد، شمردیم. یعنی «است» اگر پنجاه بار آمده، پنجاه بار حساب شده. هیچ کلمه‌ای در این کتاب دو تا از این حرف‌ها را با هم ندارد.
| «س» | ۳۶۰بار |
|---|---|
| «ص» | ۳۰بار |
| «ث» | ۱۳بار |
متن هم‌ترازشدهٔ ۱۶ درس کتاب گویای فارسی دوم، بدون تیتر فصل‌ها؛ هر تکرار یک بار شمرده شده.
از ۴۰۳ بار، ۳۶۰ بار «س» است، یعنی ۸۹٪. «ص» ۳۰ بار (۷٪) و «ث» فقط ۱۳ بار (۳٪) آمده است.
اگر به‌جای تکرار، کلمه‌های متفاوت را بشماریم (و «صدا، صدای، صداها» را یک کلمه حساب کنیم)، کتاب ۱۳۰ کلمهٔ «س»دار دارد، ۱۷ کلمهٔ «ص»دار و ۵ کلمهٔ «ث»دار. یعنی فهرستی که باید حفظ شود فقط ۲۲ کلمه است و از ۱۶ درس، ۱۴ درس دست‌کم یکی از آن‌ها را دارد.
فهرست کامل «ص» و «ث» در فارسی دوم
از پرتکرار به کم‌تکرار. این فهرست از کل کتاب جمع شده است.
«ث» (۵ کلمه): مثل، مثلاً، کثیف، اثر، باعث
«ص» (۱۷ کلمه): صدا، تصمیم، صاحب، صبر، صورت، فصل، اصفهان، حوصله، بی‌حوصله، تصویر، صبح، صبحگاهی، صحبت، صحرا، صلح، فاصله، نصیحت
چند نکته از همین فهرست:
- «مثل» پرتکرارترین «ث» کتاب است. در ۵ درس آمده و «مثلاً» در ۳ درس دیگر. اگر امشب فقط یک کلمهٔ «ث» تمرین می‌کنید، همین باشد.
- «صدا» پرتکرارترین «ص» است: ۸ بار، که ۶ بارش در یک درس است، کلمه‌های مهم درس ۴ فارسی دوم، «مدرسهٔ خرگوش‌ها».
- «تصمیم» دو بار «ص» ندارد. اولش «ت» است و وسطش «ص». بچه‌ها گاهی هر دو را یک شکل می‌نویسند.
- پرتکرارترین کلمه‌های «س» که بچه نباید با «ص» بنویسد: است، دوست، سال، کلاس، دست، درس، پرسید. این‌ها را معمولاً درست می‌نویسند؛ مشکل وقتی است که فهرست «ص» را دیده و حالا همه‌جا «ص» می‌گذارد.
درس‌هایی که بیشترین «ص» و «ث» را دارند
شبِ دیکتهٔ این درس‌ها ارزش دارد این دام را جدا مرور کنید:
- کلمه‌های مهم درس ۳ فارسی دوم، «خرس کوچولو»: کثیف، تصمیم، صبح، بی‌حوصله
- درس ۱۴ فارسی دوم، «پرچم»: صلح، صبحگاهی، مثل، مثلاً
- درس ۱۳ فارسی دوم، «ایران زیبا»: اصفهان، تصویر، مثل
- درس ۱ فارسی دوم، «کتاب‌خانهٔ کلاس ما»: صدا، صورت (این درس رایگان است)
در صفحهٔ هر درس، دستهٔ «ث و ص» جدا آمده است. فهرست همهٔ درس‌ها در هاب فارسی دوم هست.
تمرین ده‌دقیقه‌ای امشب
- یک برگهٔ «ص و ث» بسازید. همان ۲۲ کلمهٔ بالا را درشت بنویسید و بالای میز بچسبانید. «ث»ها پنج تا بیشتر نیستند؛ اول همان‌ها را جدا کنید.
- قانون ساده را بگویید: «اگر کلمه در برگه نیست، "س" بنویس.» برای کتاب دوم این قانون نُه بار از ده بار درست درمی‌آید.
- ببین، بپوشان، بنویس. بچه سه ثانیه کلمه را نگاه کند، شما رویش را بپوشانید، از حفظ بنویسد و بعد خودش مقایسه کند.
- خانواده‌ها را کنار هم بگذارید. حرف در کلمه‌های هم‌خانواده عوض نمی‌شود: «صبح، صبحگاهی، صبحانه»، «حوصله، بی‌حوصله»، «صورت، تصویر»، «مثل، مثلاً». بچه‌ای که یکی را بلد است، بقیه را هم بلد است.
- جفت‌های هم‌صدا را مقایسه کنید: «صدا / سال»، «صبر / سبز»، «مثل / مسجد». وقتی دو شکل کنار هم باشند، فرقشان در ذهن می‌ماند.
- فردا فقط غلط‌های دیروز. کلمه‌ای که غلط نوشت را پاک نکنید؛ کنارش شکل درست را یک بار بنویسد و فردا فقط همان‌ها را بپرسید.
اگر شب وقت گفتن دیکته ندارید، املاگو متن همان درس را با صدای کتاب گویا، جمله‌به‌جمله و با مکث برای نوشتن می‌خواند و آخر کار متن درست را نشان می‌دهد. نصبش رایگان است و درس‌های اول هر پایه رایگان‌اند؛ بقیهٔ درس‌ها در نسخهٔ پرو است.
اشتباه‌های رایج ما والدها
- «ص» را غلیظ تلفظ کردن. بچه در کلاس و امتحان این صدا را نمی‌شنود، و این کار جای دیدن شکل کلمه را نمی‌گیرد.
- همهٔ دام‌ها در یک شب. «س و ص» یک شب، «ق و غ» شب دیگر. راهنمای جدای «ق» یا «غ» در املا و فهرست همهٔ دام‌ها در غلط‌های رایج املایی دبستان آمده است.
- ده بار نوشتن یک کلمه. بعد از چند بار، دست کار می‌کند و چشم نه. به‌جایش هر شب یک بار، سه شب پشت‌سرهم.
برای تمرین چاپی، کاربرگ املا کلاس دوم چند کلمهٔ «ص» با جای خالی دارد.
