راهنمای والدین فارسی اول فارسی دوم فارسی سوم
انواع دیکته و املا در دبستان: تصویری، پای تخته، دیکتهٔ شب
فارسی اول تا سوم ۵ دقیقه مطالعه بروزرسانی ۲۰ مهر ۱۴۰۵
اسم‌ها از مدرسه‌ای به مدرسهٔ دیگر کمی فرق می‌کند، ولی دیکته در دبستان معمولاً یکی از این شکل‌هاست: املای تصویری، املای جاخالی، دیکتهٔ کلمه‌ای، دیکتهٔ متنی، دیکتهٔ پای تخته و دیکتهٔ شب. سه تای اول بیشتر مال کلاس اول و اوایل کلاس دوم است. از کلاس دوم به بعد دیکتهٔ متنی اصل کار می‌شود. دیکتهٔ شب هم تمرین خانه است و قرار نیست نمره بگیرد. هر کدام را باید جور دیگری در خانه تمرین کرد.
پایین‌تر هر نوع را کوتاه توضیح داده‌ایم و با شمارش کتاب‌های فارسی اول تا سوم نشان داده‌ایم دیکتهٔ هر پایه چقدر بزرگ می‌شود.
دیکته از کلمه شروع می‌شود و به متن می‌رسد
کلمه‌های دیکتهٔ فارسی اول را از کارت‌های کلمهٔ کتاب برداشته‌ایم، همان کارت‌هایی که کنار هر کلمه یک تصویر دارند. ۲۲ درس روی‌هم ۱۳۱ کلمهٔ دیکته دارند. ۱۸ درس دقیقاً ۶ کلمه دارند. کمترین مال درس اول است با ۴ کلمه و بیشترین ۷ کلمه. کنار این کلمه‌ها، روی‌هم ۴۲ جملهٔ کوتاه هست، مثل «بابا آب داد.» درس اول اصلاً جمله ندارد.
یک سال بعد همه‌چیز عوض می‌شود. ۱۶ درس صوت‌دار فارسی دوم ۳۸۷ جمله دارند و نصف جمله‌ها ۷ کلمه یا کمترند. در ۱۵ درس صوت‌دار فارسی سوم ۴۴۰ جمله هست و این عدد به ۹ کلمه می‌رسد. طول متن هر درس هم بیشتر می‌شود:
| فارسی دوم | ۲۰۰کلمه |
|---|---|
| فارسی سوم | ۳۰۷کلمه |
| فارسی چهارم | ۳۸۱کلمه |
| فارسی پنجم | ۴۶۵کلمه |
| فارسی ششم | ۳۲۷کلمه |
همهٔ کلمه‌هایی که گویندهٔ کتاب گویا در هر درس می‌خواند، با تیتر درس، تقسیم بر تعداد درس‌های صوت‌دار هر کتاب (دوم ۱۶، سوم ۱۵، چهارم ۱۵، پنجم ۱۵، ششم ۱۳). گرد شده.
پس دیکتهٔ کلاس سوم به‌طور میانگین حدود ۵۰٪ از کلاس دوم بلندتر است. کلمهٔ مهم املایی هر درس هم از حدود ۱۹ در فارسی دوم به حدود ۳۲ در فارسی سوم می‌رسد. «کلمهٔ مهم» یعنی کلمه‌ای که حرفی مثل «ق/غ»، «ث/ص»، «ذ/ض/ظ»، «ط»، «ح»، «ع» و همزه، تشدید یا «خوا» دارد.
شش نوع دیکته و املا
۱. املای تصویری
بچه تصویری می‌بیند، مثلاً عکس یک درخت، و اسمش را می‌نویسد. کسی کلمه را نمی‌گوید. این شکل بیشتر در کلاس اول است، وقتی بچه هنوز همهٔ نشانه‌ها را ندارد و جمله‌نوشتن برایش سنگین است. خوبی‌اش این است که بچه باید خودش صدای کلمه را در ذهن بشکند.
کلمه‌های درس‌های اول کتاب برای این کار مناسب‌اند چون بیشترشان چیزهای دیدنی‌اند: «باران» و «نان» در درس ۵ فارسی اول، «ماشین» در درس ۷، «کبوتر» در درس ۹ و «درخت» و «کفش» در درس ۱۱ فارسی اول.
در خانه: شش کلمهٔ درس را روی کاغذ نقاشی کنید (لازم نیست قشنگ باشد). بچه زیر هر نقاشی اسمش را بنویسد.
۲. املای جاخالی (ناقص)
کلمه نوشته شده و یک یا دو حرفش خالی است. بچه باید حرف درست را بگذارد. این شکل دقیقاً سراغ حرف‌هایی می‌رود که صدایشان یکی است. نمونه‌اش کاربرگ‌های «ق» یا «غ» کلاس دوم تا چهارم است که با کلمه‌های خود کتاب ساخته شده.
در خانه: فقط برای حرف‌هایی که بچه واقعاً قاطی می‌کند. ده کلمه کافی است.
۳. دیکتهٔ کلمه‌ای
شما کلمه‌ها را یکی‌یکی می‌گویید و بچه می‌نویسد، بدون جمله. در کلاس اول دیکتهٔ هر نشانه معمولاً همین شکل است. ترتیبش را در دیکتهٔ کلاس اول، نشانه به نشانه نوشته‌ایم. در پایه‌های بالاتر هم برای مرور غلط‌های دیشب به کار می‌آید.
۴. دیکتهٔ متنی (جمله‌ای)
همان دیکته‌ای که بیشتر ما یادمان است: معلم چند جمله از متن درس را می‌خواند و بچه می‌نویسد. از کلاس دوم شکل اصلی است. سختی‌اش فقط املای کلمه نیست. بچه باید جمله را در ذهن نگه دارد، فاصلهٔ کلمه‌ها را رعایت کند و نقطه بگذارد. برای همین طول جمله مهم است و جمله‌های ۹ کلمه‌ای کلاس سوم را باید تکه‌تکه گفت.
۵. دیکتهٔ پای تخته
در بعضی کلاس‌ها معلم یک یا چند بچه را پای تخته می‌برد و همان‌جا دیکته می‌گوید. بقیه نگاه می‌کنند یا در دفترشان می‌نویسند و غلط‌ها جلوی همه درست می‌شود. فرقش با دیکتهٔ معمولی بیشتر استرس است تا سختی کلمه. بچه‌ای که در خانه خوب می‌نویسد ممکن است پای تخته جا بخورد.
در خانه: گاهی دیکته را روی یک تختهٔ کوچک یا کاغذ بزرگ و ایستاده بگویید تا این حالت برایش آشنا شود. اگر بچه از دیکتهٔ پای تخته خیلی نگران است، با معلمش صحبت کنید.
۶. دیکتهٔ شب
دیکته‌ای که پدر یا مادر در خانه می‌گوید. هدفش تمرین است، نه نمره. غلط در آن خوب است چون پیش از امتحان پیدا می‌شود. برنامهٔ هر پایه را جدا نوشته‌ایم: دیکتهٔ شب کلاس اول، دیکتهٔ شب کلاس دوم و دیکتهٔ شب کلاس سوم.
کدام نوع برای کدام پایه؟
| پایه | شکل رایج | اندازه در کتاب | تمرین خانه |
|---|---|---|---|
| اول | تصویری، کلمه‌ای، جاخالی | ۴ تا ۷ کلمه برای هر درس | نقاشی + نوشتن اسم، شش کلمه در شب |
| دوم | متنی کوتاه، کلمه‌ای | متن ۲۰۰ کلمه‌ای، جملهٔ ۷ کلمه‌ای | ۶ تا ۸ جمله |
| سوم | متنی | متن ۳۰۷ کلمه‌ای، جملهٔ ۹ کلمه‌ای | ۶ تا ۸ جمله، تکه‌تکه |
عددهای «اندازه در کتاب» میانگین یا میانهٔ همان شمارش بالاست. ستون «شکل رایج» قاعدهٔ رسمی نیست. اگر نمی‌دانید امتحان بچه چه شکلی است، بهتر است از معلمش بپرسید و تمرین خانه را با همان جور کنید.
همین امشب چه کنید
- بپرسید دیکتهٔ کلاس چه شکلی است. تصویری؟ متنی؟ پای تخته؟ تمرین درست از همین جواب شروع می‌شود.
- کلمه‌های مهم درس را پیدا کنید. برای پایهٔ دوم تا ششم صفحهٔ هر درس در همین سایت کلمه‌های مهم را دسته‌بندی کرده، مثلاً کلمه‌های مهم درس ۱ فارسی دوم یا درس ۱ فارسی سوم، «محله‌ی ما».
- شکل تمرین را با پایه جور کنید. کلاس اول: تصویری و کلمه‌ای. کلاس دوم و سوم: چند جملهٔ کلمه‌دار، نه کل درس.
- ده دقیقه و تمام. بعد خودش با کتاب تصحیح کند.
شب‌هایی که وقت دیکته گفتن ندارید، املاگو دیکتهٔ متنی را تکه‌تکه و با مکث برای نوشتن می‌خواند. برای پایهٔ اول صدای ساختهٔ خود ماست و برای پایهٔ دوم تا ششم صدای کتاب گویا. آخر کار هم متن درست را نشان می‌دهد. نصبش رایگان است و درس‌های اول هر پایه بدون خرید باز است؛ بقیه در نسخهٔ پرو است.
همهٔ درس‌ها یک‌جا: دیکته و کلمات مهم فارسی اول، فارسی دوم و فارسی سوم.
